Conditionering en de-conditionering (1)

Stop de verwoesting!
juni 4, 2018
Conditionering en de crisis (2)
juni 8, 2018
Show all

Conditionering en de-conditionering (1)

 

Mensen zijn bijzondere wezens. Wij doen er bijna 20 jaar over om volwassen te worden en worden gemiddeld ‘maar’ zo’n 80 jaar. Dat betekent dat we een kwart van ons leven ‘in opbouw’ of in ontwikkeling zijn voor het functioneren in de maatschappij. We noemen dat de ‘opvoeding’. Het grootste deel van die ‘opvoeding nemen ouders en school voor hun rekening, maar álles wat een kind meemaakt draagt bij aan zijn of haar ontwikkeling, dus de hele (sub)cultuur waarin een kind opgroeit draagt bij aan die ontwikkeling.

Ik ben vader van drie volwassen kinderen en een baby van zeven maanden én stiefvader van twee kinderen van 6 en 8 die het grootste deel van de tijd bij ons wonen. Al meer dan 27 jaar draag ik dus actief en bewust bij aan de opvoeding van kinderen – en de komende 20 jaar zal ik dat blijven doen. Ik vind dat een groot voorrecht!

Opvoeding is meer dan leren lopen, leren praten, zelf leren eten, billen afvegen en handen wassen. Opvoeding is ook meer dan kennisoverdracht en uitleg over hoe de wereld werkt. Opvoeding is meer dan training op gedrag en sociale interactie. Ja, dat is het allemaal ook… maar het is vooral diepe conditionering.

Conditionering is het leren van geautomatiseerd gedrag dat is aangepast aan de omstandigheden waarin je leeft. Dat doet een kind vanaf dag 1 van zijn bestaan (ik heb er nu al een kwart eeuw met mijn neus bovenop gestaan!). Baby’s en hele jonge kinderen hebben zorg, aandacht en liefde nodig om te overleven. Ze hebben een diepe symbiosebehoefte. Ze zullen er dus altijd alles aan doen (onbewust) om die zorg en aandacht te krijgen. Hun gedrag zal altijd gericht zijn op ‘overleving’ en dus op het krijgen en behouden van de ouderlijke zorg en liefde.

En ja, ouders ‘belonen’ bepaald gedrag met enthousiasme, aanmoediging, liefdevolle aanraking, terwijl ander gedrag wordt genegeerd of wordt ‘gestraft’ met afkeuring, negeren, afwijzing. Dit gebeurt vanaf de geboorte dag in dag uit… en opnieuw hoofdzakelijk onbewust. Niet wat je zégt als ouder heeft de grootste invloed op de ontwikkeling van een kind, zelfs niet wat je dóet, maar wie je bént… In de ‘gewone’ omgang van ouders en kinderen vindt daardoor diepe (en totaal onbewuste) conditionering plaats. Dat is wat het is – het kan niet eens anders.

Malcolm Gladwell verwijst in zijn boek ‘Uitblinkers’ naar de 10.000-uren-regel (van de Zweedse psycholoog Ericsson) die zegt dat je ‘vanzelf’ een uitblinker wordt in wat dan ook als je het meer dan 10.000 uren heb gedaan. Elke topsporter, elke topartiest, elke beroemde kunstenaar bewijst deze regel. Ze hebben allemaal royaal hun 10.000 uren gehaald. Dat lijkt me in dit verband een hele zinvolle regel. Kinderen worden namelijk in hun jeugd ‘uitblinkers’ in het reageren op hun ouders en hun omgeving (welke strategie ze daarvoor ook kiezen), omdat ze het dag in dag uit oefenen. Er van uitgaande dat kinderen gemiddeld zeker 3 uur per dag interactie met hun ouders hebben (lijkt me een bescheiden schatting), bereiken ze die 10.000 uren al voor hun tiende levensjaar. Meestal waarschijnlijk royaal eerder.

Deze conditionering vindt plaats op gedrag en denken, maar nog veel meer op emotionele strategieën. De manier waarop er met emoties wordt omgegaan is voor het kind als water is voor een vis: het is zó vanzelfsprekend, dat het niet bewust wordt gemaakt. Hoe er wordt omgegaan met boosheid, liefde, angst, seks, verlangen, somberheid, uitgelatenheid (om maar wat te noemen)… dat alles wordt ‘onbewuste programmering’ waarmee een kind het volwassen leven ingaat. Ook als een kind in de pubertijd zich gaat afzetten tegen thuis, gebeurt dat in dit ‘water’. Er vindt zelden een echte de-conditionering plaats in deze fase van het leven.

Tot zover is dit een beschrijving van hoe het gaat. Het is goed noch fout, het is hoe het werkt. De lange fase van opbouw en opvoeding in het leven van mensen, kan niet anders dan leiden tot diepe conditionering. En in een samenleving waarin stabiliteit en continuïteit belangrijk zijn, is dat ook heel zinvol. De cognitieve en emotionele conditionering zorgt ervoor dat een volgende generatie niet ‘uit de pas’ gaat lopen – “Al wie met ons mee wil gaan, die moet onze manieren verstaan. Zo zijn onze manieren…”

Maar wij leven in een tijd van diepgaande verandering en transformatie. Onze wereld lijkt niet meer op die van onze ouders of grootouders. De jeugd van onze kinderen lijkt niet meer op onze eigen jeugd. En die verandering gaat nog steeds door. We lijken op een historisch kantelpunt te staan, één die latere generaties zullen bestuderen. En precies in dergelijke tijden van grote verandering staat onze conditionering ons in de weg.

De manier waarop we hebben leren kijken naar de werkelijkheid en naar elkaar, de manier waarop we voelen en denken, de rol die we zijn gaan spelen in de systemen waarin we leven (gezin, werk, samenleving) voelt steeds vaker als beknellend. Het is alsof we met een oude DOS-versie een nieuw programma moeten ondersteunen – dat werkt niet. Onze conditionering, onze programmering lijkt niet meer zinvol in het leven dat we nu leven. En dus lopen mensen vast. Diepe verwarring over wat ze zijn, wat ze willen, hoe ze zich moeten gedragen is het gevolg. De manier waarop je het deed, werkt niet meer… maar je hebt nog geen nieuw patronen ontwikkeld. Je voelt je verloren, alsof je een vreemde bent in deze tijd.

En dat is dus ook zo: we zijn opgevoed en vooral geconditioneerd voor een tijd die er niet meer is. Waar de conditionering heel zinvol was in vroegere tijden, is het nu een grote blokkade voor veel mensen om te kunnen functioneren. En de conclusie is onvermijdelijk: leven in deze tijd vraagt om radicale de-conditionering. We zullen de diepe, oude conditioneringen vanuit de eerste fase van ons leven moeten blootleggen en 'afleren'. En dat kán, al is dat geen makkelijk proces. Het leidt soms tot diepe depressie, verwarring en ontreddering. Maar het is wel de enige manier om voluit volwassen te worden in een veranderend tijdsgewricht.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *